พฤติกรรม (Behaviors) หมายถึง การกระทำต่าง ๆ ของมนุษย์ทั้งทางด้านจิตใจซึ่งไม่สามารถสังเกตได้ และด้านการแสดงออกซึ่งสามารถสังเกตได้ ซึ่งการกระทำทั้งสองชนิดเกิดจากการควบคุมหรือสั่งการของระบบประสาทส่วนกลางคือ สมองและไขสันหลัง (ฤกษ์ชัย คุณูปการและคณะ, 2545) พฤติกรรมมนุษย์ แบ่งออกเป็น 2 ประเภท ดังนี้

1. พฤติกรรมภายนอก (Overt Behaviors) คือพฤติกรรมที่ปรากฏเห็นได้อย่างชัดเจน พิจารณาจากพฤติกรรมที่ปรากฏด้วยการสังเกต เป็นการแสดงออกด้านกิริยาท่าทางต่าง ๆ ของมนุษย์ เช่น การเดิน การพูด การเล่น การแสดงสีหน้าและกิจกรรมอื่น ๆ ซึ่งบุคคลสามารถใช้เป็นสื่อหรือสัญญาณในการสื่อสารให้ผู้อื่นรับรู้และเข้าใจได้

2. พฤติกรรมภายใน (Invert Behaviors) หมายถึง ความคิด ความรู้สึก จินตนาการ และคำศัพท์อื่น ๆ ทางด้านจิตวิทยา เช่น การรับรู้ เจตคติ อารมณ์ ความจำ หรือประสบการณ์ เป็นต้น

​

โดยในกลุ่มแนวคิดเกี่ยวกับพฤติกรรมนิยมจะแบ่งได้เป็น 3 ทฤษฎีดังนี้ (สมพร สุทัศนีย์, 2544)

​

1. ทฤษฎีการเรียนรู้แบบคลาสสิก (Classical Conditioning)

      เป็นการเรียนรู้ที่เน้นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งเร้าและปฏิกิริยาตอบสนอง ที่เป็นไปโดยอัตโนมัติ เช่น หากมือเราโดนน้ำร้อนลวกก็จะดึงมือกลับอย่างรวดเร็ว ปฏิกิริยาตอบสนองเช่นนี้ไม่ได้เกิดจากการเรียนรู้แต่เป็นไปโดยอัตโนมัติ โดยสิ่งเร้าที่มากระตุ้นไม่ได้เป็นสิ่งเร้าที่วางเงื่อนไข (unconditioned stimulus) 

เมื่อนำสิ่งเร้าใหม่มาควบคู่กับสิ่งเร้าที่ทำให้เกิดปฏิกิริยาตอบสนองที่เป็นไปโดยอัตโนมัติหรือที่เรียกว่าปฏิกิริยาสะท้อน (unconditioned response) สิ่งเร้าใหม่ที่มีความเป็นกลางจะทำให้เกิดพฤติกรรมที่ถูกวางเงื่อนไขได้ ดังเช่นการทดลองสั่นกระดิ่งให้สุนัขฟัง สุนัขจะมีปฏิกิริยาตอบสนองที่ไม่อาจทำนายได้หรือกล่าวได้ว่าไม่มีปฏิกิริยาตอบสนอง แต่เมื่อเอาผงเนื้อใส่ปากสุนัขจะน้ำลายไหลต่อมาเมื่อทำการทดลองสั่นกระดิ่ง (สิ่งเร้าที่เป็นกลาง) แล้วเอาผงเนื้อซึ่งเป็นสิ่งเร้าที่ทำให้เกิดปฏิกิริยาสะท้อน (unconditioned response) โดยทำซ้ำ ๆในเวลาที่ใกล้ชิดติดกันหลายหลายครั้ง ในระยะหลังเมื่อสั่นกระดิ่งเพียงอย่างเดียวสุนัขจะน้ำลายไหลเพราะเกิดการเรียนรู้และเชื่อมโยงระหว่างเสียงกระดิ่งกับอาหาร จึงสรุปได้ว่ากระดิ่งจะกลายเป็น “สิ่งเร้าที่ถูกวางเงื่อนไข” (conditioned stimulus) หมายความว่าสุนัขเกิดการเรียนรู้ว่าเมื่อได้ยินเสียงกระดิ่งจะได้กินเนื้อ การที่สุนัขน้ำลายไหลในครั้งหลัง ๆ จึงเป็น “ปฏิกิริยาตอบสนองที่ถูกวางเงื่อนไข” (conditioned response)

​

2. ทฤษฎีการเรียนรู้แบบวางเงื่อนไขการกระทำ (Operant Conditioning)

      เป็นทฤษฎีที่เน้นการกระทำที่บุคคลต้องลงมือกระทำเอง สกินเนอร์เชื่อว่าพฤติกรรมเกิดร่วมกันระหว่างตัวผู้แสดงพฤติกรรม (Genetic Endowment) และเงื่อนไขในรูปผลกรรม (Consequences) ทำให้เกิดพฤติกรรมที่เรียกว่า พฤติกรรมที่เกิดขึ้นเอง (Emitted Response) ซึ่งผู้แสดงพฤติกรรมแสดงเอง และพฤติกรรมดังกล่าวถูกควบคุมโดยผลกรรมนั้น สัญญาณสิ่งแวดล้อมจะจัดโอกาสให้บุคคลแสดงพฤติกรรม และเกิดผลกรรมหลังพฤติกรรม ผลกรรมจากการควบคุมพฤติกรรมนั้นนั้นคำตอบคือสาเหตุของพฤติกรรม คือเงื่อนไขสิ่งเร้าดังนั้นพฤติกรรมจึงเกิดจากเงื่อนไขสิ่งเร้าที่ทำให้เกิดพฤติกรรมและพฤติกรรมที่เกิดขึ้นจะถูกควบคุมและถูกปรับโดยสิ่งเร้าซึ่งเป็นแรงเสริมที่เกิดหลังพฤติกรรม ดังนั้นพฤติกรรมที่ถูกควบคุมโดยสิ่งแวดล้อมที่ทำให้เกิดพฤติกรรมอย่างอัตโนมัตินั่นคือสิ่งเร้าที่เป็นแรงเสริมนั่นเอง พฤติกรรมในที่นี้เรียกว่า พฤติกรรมตอบสนอง (response) ปฏิกิริยาตอบสนองในที่นี้หมายถึงพฤติกรรมที่พึงประสงค์เป็นพฤติกรรมที่สังเกตเห็นได้ชัด และวัดได้ เช่น พูดจาสุภาพ นั่งกับที่ พูดชัดเจน ฯลฯ สิ่งเร้าที่เป็นแรงเสริมหรือรางวัลอาจเป็นสิ่งของ คำชมเชยหรือสัญลักษณ์  การให้สิ่งเร้าดังกล่าว ควรให้ทันทีที่เกิดพฤติกรรมที่พึงประสงค์ พฤติกรรมที่พึงประสงค์จะเพิ่มขึ้น ส่วนพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ได้แก่ พูดจาหยาบคาย ลุกจากที่ พูดไม่ชัด ฯลฯ จะไม่ได้รับความสนใจพฤติกรรมดังกล่าวก็จะลดลงและหายไปในที่สุด

​

3. ทฤษฎีการเรียนรู้ทางปัญญาสังคม (Social Cognitive Theory)

      Albert Bandura (1977) มีแนวคิดพื้นฐานของทฤษฎีการเรียนรู้ทางปัญญาสังคมเกี่ยวกับการเรียนรู้ Bandura ว่าการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นไม่จำเป็นต้องแสดงพฤติกรรมออกมาทันที แต่การเรียนรู้เป็นการได้มาซึ่งความรู้ใหม่ (Acquired new knowledge) ซึ่งยังไม่จำเป็นที่จะต้องแสดงออกมา ดังนั้นการเรียนรู้ในแนวทฤษฎีการเรียนรู้ทางปัญญาสังคมคือการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่เกิดขึ้นภายใน โดยไม่จำเป็นต้องแสดงออกมาให้เห็นแต่ถ้าแสดงออกมาเป็นพฤติกรรมภายนอกก็เป็นการยืนยันว่าเกิดการเรียนรู้ จะเน้นการเรียนรู้ที่เกิดจากการสังเกตตัวแบบหรือการเรียนรู้โดยการสังเกต (Observational learning)